poniedziałek, 28 listopada, 2022

Amfetamina i metylofenidat – podobieństwa i różnice

Substancje nazywane stymulantami, podwyższające poziom neuroprzekaźników takich jak dopamina, noradrenalina i serotonina, stanowią od prawie 100 lat leki pierwszego rzutu w leczeniu ADHD. Do leków tych należą przede wszystkim sama amfetamina (AMP) i metylofenidat (MPH). W Polsce do chwili obecnej do leczenia pacjentów dostępny jest jedynie ten drugi lek, z nieoficjalnych zapowiedzi wiemy, że w tym roku w polskich aptekach powinna się znaleźć amfetamina. Dlatego warto przyjrzeć się podobieństwom i różnicom między tymi dwoma lekami.

W 2 dotychczas przeprowadzonych metaanalizach stwierdzono, że leki cechują się podobną skutecznością (Catala-Lopez, 2017), chociaż niektóre inne badania podawały nieco większą skuteczność AMP (Faraone, 2010). AMP zwiększa przede wszystkim ilość dopaminy i noradrenaliny w szczelinie synaptycznej, poprzez blokowanie transporterów dopaminy (DAT) i noradrenaliny (NET), przez co zmniejsza się wychwyt zwrotny tych dwóch neuroprzekaźników. Także metylofenidat blokuje DAT i NET, zwiększając ilość dopaminy i noradrenaliny, ale efekt ten jest nieco słabszy (Schiffer, 2006). MPH wiąże jednak dodatkowo receptory adrenergiczne (alfa2), podobnie jak guanfacyna i klonidyna, dwa leki zarejestrowane w USA do leczenia ADHD. Uznaje się, że amfetamina ma nieco wyższy potencjał uzależniający od metylofenidatu, szczególnie w jego formie o przedłużonym działaniu (Kollins, 2003), choć uzależnienie pacjentów z ADHD od tych leków zdarza się niezwykle rzadko.

Profil bezpieczeństwa i tolerancji obu leków jest porównywalny, chociaż amfetamina częściej powoduje bezsenność i utratę masy ciała (co wynika z dłuższego czasu działania leku). Jeśli chodzi o ryzyko sercowe, nie wykazano różnic w częstości wizyt interwencyjnych u kardiologa u młodzieży leczonej AMP i MPH (Winterstein, 2009). W 2 dużych badaniach stwierdzono zresztą, że wśród pacjentów z ADHD (leczonych różnymi lekami) nie występuje podwyższone ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych (Cooper, 2011; Habel, 2011).

Dość dużą zaletą AMP wydaje się być czas działania, który wynosi ok. 12 godz. (dla MPH czas działania to 3,5-4 godz. dla formy o natychmiastowym uwalnianiu i 7-8 godz. dla formy o przedłużonym uwalnianiu). Jednak u pacjentów, którzy bardzo silnie odczuwają hamowanie apetytu przez stymulanty czas działania staje się wadą, a nie zaletą. W takiej sytuacji bowiem preferujemy preparaty krótkodziałające (np. metylofenidat o natychmiastowym uwalnianiu) i kilkukrotne podawanie w ciągu dnia, z przerwami na posiłki.

Podsumowując, poza pewnymi dowodami na nieco wyższą skuteczność i dłuższy czas działania AMP (co może stanowić problem kliniczny w przypadku hamowania łaknienia u pacjenta), brak jest dowodów naukowych, które by przemawiały za stosowaniem np. AMP w określonej grupie pacjentów. Dlatego uważa się, że osoby z ADHD mogą indywidualnie odpowiadać na leczenie jednym i drugim lekiem i stąd warto rozważyć drugi z leków, gdy pierwszy wykazuje np. działania niepożądane. Amfetamina i metylofenidat stanowią więc dwie równoważne opcje terapeutyczne.

Wszystkie osoby zainteresowane tematyką ADHD zapraszamy do naszej grupy na FB poświęconej leczeniu ADHD.

Literatura:
1. Catalá-López F, Hutton B, Núñez-Beltrán A, Page MJ, Ridao M, Macías Saint-Gerons D, Catalá MA, Tabarés-Seisdedos R, Moher D. The pharmacological and non-pharmacological treatment of attention deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: A systematic review with network meta-analyses of randomised trials. PLoS One. 2017 Jul 12;12(7):e0180355. doi: 10.1371/journal.pone.0180355.
2. Faraone SV, Buitelaar J. Comparing the efficacy of stimulants for ADHD in children and adolescents using meta-analysis. Eur Child Adolesc Psychiatry. 2010 Apr;19(4):353-64. doi: 10.1007/s00787-009-0054-3. Epub 2009 Sep 10. PMID: 19763664.
3. Schiffer WK, Volkow ND, Fowler JS, Alexoff DL, Logan J, Dewey SL. Therapeutic doses of amphetamine or methylphenidate differentially increase synaptic and extracellular dopamine. Synapse. 2006 Mar 15;59(4):243-51. doi: 10.1002/syn.20235. PMID: 16385551.
4. Sánchez-Pérez AM, García-Avilés Á, Albert Gascó H, Sanjuán J, Olucha-Bordonau FE. Efectos del metilfenidato sobre la ansiedad [Effects of methylphenidate on anxiety]. Rev Neurol. 2012 Oct 16;55(8):499-506. Spanish. PMID: 23055432.
5. Richards C, McIntyre RS, Weisler R, Sambunaris A, Brawman-Mintzer O, Gao J, Geibel B, Dauphin M, Madhoo M. Lisdexamfetamine dimesylate augmentation for adults with major depressive disorder and inadequate response to antidepressant monotherapy: Results from 2 phase 3, multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled studies. J Affect Disord. 2016 Dec;206:151-160. doi: 10.1016/j.jad.2016.07.006. Epub 2016 Jul 5. PMID: 27474961.
6. Winterstein AG, Gerhard T, Shuster J, Saidi A. Cardiac safety of methylphenidate versus amphetamine salts in the treatment of ADHD. Pediatrics. 2009 Jul;124(1):e75-80. doi: 10.1542/peds.2008-3138. PMID: 19564272; PMCID: PMC3856396.
7. Cooper WO, Habel LA, Sox CM, Chan KA, Arbogast PG, Cheetham TC, Murray KT, Quinn VP, Stein CM, Callahan ST, Fireman BH, Fish FA, Kirshner HS, O’Duffy A, Connell FA, Ray WA. ADHD drugs and serious cardiovascular events in children and young adults. N Engl J Med. 2011 Nov 17;365(20):1896-904. doi: 10.1056/NEJMoa1110212. Epub 2011 Nov 1. PMID: 22043968; PMCID: PMC4943074.
8. Habel LA, Cooper WO, Sox CM, Chan KA, Fireman BH, Arbogast PG, Cheetham TC, Quinn VP, Dublin S, Boudreau DM, Andrade SE, Pawloski PA, Raebel MA, Smith DH, Achacoso N, Uratsu C, Go AS, Sidney S, Nguyen-Huynh MN, Ray WA, Selby JV. ADHD medications and risk of serious cardiovascular events in young and middle-aged adults. JAMA. 2011 Dec 28;306(24):2673-83. doi: 10.1001/jama.2011.1830. Epub 2011 Dec 12. PMID: 22161946; PMCID: PMC3350308.
9. Kollins SH. Comparing the abuse potential of methylphenidate versus other stimulants: a review of available evidence and relevance to the ADHD patient. J Clin Psychiatry. 2003;64 Suppl 11:14-8. PMID: 14529325.

Jarosław Jóźwiak
Jarosław Jóźwiak
Dr hab. n. med. Jarosław Jóźwiak jest lekarzem psychiatrą specjalizującym się w tematyce ADHD i psychiatrii perinatologicznej, laureatem wielu nagród naukowych m.in. Premiera RP, Polskiej Akademii Nauk, Ministra Zdrowia. Jest współzałożycielem i Dyrektorem Medycznym klinik ALMA Centrum Terapii Kobiety i Dziecka. Jego zainteresowania naukowe dotyczą neurobiologii, chorób psychiatrycznych i neurologicznych.

powiązane artykuły

4,633FaniLubię
1,489ObserwującyObserwuj
1,580SubskrybującySubskrybuj

Popularne artykuły

%d bloggers like this: