ADHD a ryzyko prób samobójczych u młodzieży

Naukowcy przeprowadzili badanie celem oceny związku między ADHD a ryzykiem podejmowania prób samobójczych wśród młodzieży. Szczególną uwagę poświęcono ustaleniu, czy ADHD stanowi niezależny czynnik ryzyka – nawet po uwzględnieniu współwystępujących zaburzeń psychicznych, które mogą wpływać na zachowania samobójcze.

Próby samobójcze wśród młodzieży to realny problem

Próba samobójcza jest działaniem autoagresywnym podjętym z intencją odebrania sobie życia, które nie kończy się śmiercią (O’Connor i Pirkis, 2016). Myśli samobójcze nasilają się w okresie dojrzewania, a około jedna trzecia nastolatków, którzy ich doświadczają, podejmuje później próbę samobójczą (Nock i in., 2013). Ryzyko to zależy od wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych – od poczucia beznadziei oraz trudności w regulacji emocji, przez współwystępujące zaburzenia psychiczne, po przemoc rówieśniczą i stresujące wydarzenia życiowe.

W kontekście czynników ryzyka prób samobójczych coraz więcej uwagi poświęca się ADHD. Powodem jest nie tylko częste współwystępowanie depresji, zaburzeń lękowych czy zaburzeń zachowania z ADHD, lecz potraktowanie ADHD jako ewentualnie niezależnego czynnika ryzyka prób samobójczych.

Związek między próbami samobójczymi a ADHD u nastolatków: badanie populacyjne na dużą skalę

Głównym celem nowo opublikowanego badania była analiza bezpośredniego i niezależnego związku między zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) a próbami samobójczymi wśród nastolatków – z uwzględnieniem stwierdzonych współwystępujących zaburzeń psychicznych.

Analiza opierała się na retrospektywnym badaniu typu przypadek–kontrola wykorzystującym dane z elektronicznej dokumentacji medycznej izraelskiego systemu CHS. Badaniem objęto ponad 1,6 mln nastolatków w wieku 12–18 lat, w tym 1763 osoby, które podjęły próbę samobójczą. Dane były anonimowe, a uczestników podzielono według statusu społeczno-ekonomicznego i przynależności do grup kulturowo-religijnych.

ADHD diagnozowali specjaliści zgodnie z kryteriami DSM-5. Na podstawie kodów ICD-10 zidentyfikowano także współistniejące zaburzenia psychiczne i otyłość.

Do oceny związku między ADHD a próbami samobójczymi wykorzystano regresję logistyczną. Najpierw analizowano wpływ ADHD po uwzględnieniu pojedynczych zaburzeń współistniejących. Następnie przeprowadzono model wieloczynnikowy obejmujący wszystkie badane zaburzenia jednocześnie. Pozwoliło to ocenić niezależny wpływ ADHD na ryzyko prób samobójczych.

ADHD czynnikiem ryzyka prób samobójczych u młodzieży

Zgodnie z hipotezą badaczy, ADHD okazało się istotnym i niezależnym czynnikiem ryzyka prób samobójczych. ADHD rozpoznano u 12,9% całej badanej populacji i aż u 29% nastolatków po próbie samobójczej. Obecność ADHD niemal trzykrotnie zwiększała ryzyko podjęcia próby samobójczej (OR = 2,72), a nawet po uwzględnieniu współistniejących zaburzeń psychicznych pozostawało ono niezależnym czynnikiem ryzyka – podwyższając je o 37%. Wśród nastolatków z ADHD po próbie samobójczej dominowały dziewczęta (69%), choć samo ADHD zwiększało ryzyko w podobnym stopniu u obu płci.

Najwyższe ryzyko odnotowano przy współwystępowaniu ADHD z zaburzeniami osobowości typu borderline, depresją, chorobą afektywną dwubiegunową lub zaburzeniami psychotycznymi. Pacjenci z ADHD podejmowali próby w nieco młodszym wieku, co może odzwierciedlać charakterystyczną dla tego zaburzenia impulsywność.

Nie zaobserwowano istotnych różnic między grupami kulturowymi i religijnymi, z wyjątkiem społeczności ultraortodoksyjnych Żydów. W tej grupie brak związku tłumaczy się prawdopodobnie małą jej liczebnością lub niedoszacowaniem wynikającym z kulturowego tabu.

Co więcej, nastolatkowie z ADHD po próbie samobójczej częściej pochodzili z rodzin o wyższym statusie materialnym. Według autorów badania może to wynikać z presji akademickiej i społecznej lub z częstszego rozpoznawania ADHD w zamożniejszych środowiskach.

Odkrycie to wzmacnia wcześniejsze dowody łączące ADHD ze zwiększoną skłonnością samobójczą wśród młodzieży (Chen i in., 2019; Meisinger i Freuer, 2023) i podkreśla wagę traktowania ADHD jako czegoś więcej niż tylko pośredniego wskaźnika współwystępujących zaburzeń psychicznych.

Mocne strony i ograniczenia badania

Do głównych zalet badania należą duża, reprezentatywna próba populacyjna zapewniająca wysoką moc statystyczną, rygorystyczna kontrola chorób współistniejących oraz stratyfikacja według płci, statusu materialnego i przynależności kulturowo-religijnej.

Badanie ma jednak istotne ograniczenia. Retrospektywny charakter uniemożliwia wnioskowanie przyczynowo-skutkowe, a specyfika izraelskiej populacji utrudnia generalizację wyników. Oparcie na rejestrach klinicznych oznacza, że uwzględniono tylko udokumentowane próby samobójcze zakończone interwencją medyczną. Kody diagnostyczne ICD-10/DSM nie pozwoliły na rozróżnienie podtypów ADHD ani na uwzględnienie stosowanej farmakoterapii. To natomiast mogło zakłócić obserwowane zależności.

Wyniki wskazują jednak jednoznacznie, że ADHD stanowi niezależny czynnik ryzyka prób samobójczych u nastolatków. Konieczne jest wdrożenie systematycznych badań przesiewowych w obu kierunkach: oceny ryzyka samobójczego u młodzieży z ADHD oraz diagnostyki ADHD u pacjentów po próbach samobójczych. Przyszłe badania powinny objąć szersze, zróżnicowane populacje i skupić się na identyfikacji czynników ochronnych oraz ocenie wpływu leczenia farmakologicznego i behawioralnego. Skuteczna profilaktyka wymaga przy tym zintegrowania perspektyw klinicznej, psychospołecznej i neurobiologicznej.

Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie Journal of Affective Disorders.