„CBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków” to komiksowa narracja, w której czytelnik wciela się w rolę badacza i osiąga kolejne etapy wtajemniczenia. Jej celem jest wspieranie młodzieży w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z myślami, emocjami oraz codziennymi wyzwaniami okresu dojrzewania.
„CBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków”
Książka została zaprojektowana tak, by wspierać młodzież w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z myślami, emocjami i wyzwaniami w okresie dojrzewania. Nie tylko poprzez przekazywanie wiedzy, lecz przede wszystkim poprzez praktyczne ćwiczenia oparte na sprawdzonych metodach terapeutycznych.
Całość jest ubrana w dość „komiksową” narrację: nastolatek wciela się w rolę „badacza” i osiąga kolejne etapy wtajemniczenia, nazywane „chipami”. To próba przełożenia narzędzi terapeutycznych na doświadczenie bliskie młodemu odbiorcy – angażujące, etapowe i osadzone w codziennych wyzwaniach emocjonalnych. Fragment książki można zobaczyć TUTAJ.
Nie musisz wierzyć każdym myślom
Szczególnie wartościowy psychoedukacyjnie fragment książki jest poświęcony myślom automatycznym. Uczy odbiorcę, że nie każda myśl jest faktem, a własne interpretacje można zatrzymać, przeanalizować i zakwestionować. Ma to znaczący związek z założeniem terapii poznawczo-behawioralnej. Mianowicie nie samo wydarzenie uruchamia nas najbardziej, a sens, jaki mu nadajemy. Co więcej autorzy podkreślają, że myśli – bez względu na ich rodzaj – są prywatnym doświadczeniem.
„Myśli pojawiają się w mózgu bardzo szybko, ale można z nimi podjąć dialog i je zakwestionować”.
Czytelnik otrzymuje więc praktyczne narzędzia do obserwowania własnych reakcji i przekształcania myśli irracjonalnych w te bardziej adaptacyjne. Postaw swoje myśli przed sądem brzmi tytuł jednego z ćwiczeń. Ma ono na celu sprawdzenie, czy automatyczna myśl mówi prawdę, czy kłamie. W tym celu należy wypisać dowody, które wspierają lub przeczą irracjonalnej myśli.
Terapia CBT, w nurcie której powstała publikacja, zakłada silną zależność między myślami, emocjami i zachowaniem. Konsekwencją wzmożonych myśli automatycznych i silnych emocji jest zaś impulsywność.
Emocje & impulsywność. Jak zatrzymać nieadaptacyjną reakcję?
Książka pokazuje, że impulsywne zachowanie często pojawia się w warunkach wzmożonego pobudzenia emocjonalnego. Silne emocje mogą istotnie obniżać zdolność do zatrzymania reakcji i spokojnego namysłu nad działaniem. Autorzy zaznaczają:
„Im silniejsza emocja, tym większe prawdopodobieństwo, że zareagujesz impulsywnie”
Część psychoedukacyjna związana z relacją emocja-impuls zachęca młodego czytelnika do rozpoznawania własnych stanów wewnętrznych. Pokazuje, że między emocją a działaniem może pojawić się coś więcej – moment zatrzymania i wprowadzenie bardziej adaptacyjnej reakcji. W praktyce terapeutycznej stosuje się m.in. metodę 5 sekund: myśl-liczenie do 5 i dopiero działanie. Autorzy proponują również wyznaczania „strefy zagrożenia”, czyli momentu największego nasilenia emocji. Ćwiczenie zwiększa uważność na pojawiające się emocje i uczy reagować mniej impulsywnie.
Impulsywność jako problem w regulacji emocji, nie złośliwość
Podjęcie tematu impulsywności w książce pokazuje czytelnikowi, że impulsywność często nie wynika z braku chęci czy „buntowniczego” nastawienia, lecz z trudności w regulacji napięcia, frustracji, złości, lęku lub przeciążenia. Autorzy zauważają negatywny wpływ impulsywnych zachowań na codzienne funkcjonowanie, szczególnie w sferze społecznej. Tym samym wskazują młodym osobom możliwości radzenia sobie z tą trudnością.
Warto zaznaczyć, że temat hamowania impulsów szczególnie dotyczy nastolatków z ADHD. Jak komentuje dr hab. n. med. Jarosław Jóźwiak, psychiatra, specjalista od ADHD:
– ADHD jest jednym z najczytelniejszych przykładów tego, jak trudność w hamowaniu reakcji nie wynika z braku wiedzy czy motywacji, lecz z ograniczonej dostępności mechanizmów kontroli wykonawczej w momencie wysokiego pobudzenia emocjonalnego. Pacjenci bardzo często „wiedzą, co powinni zrobić”, ale w krytycznym momencie nie są w stanie z tej wiedzy skorzystać. Dlatego klasyczne techniki, takie jak zatrzymanie się czy liczenie do pięciu, mogą być pomocne, ale wymagają wcześniejszego treningu i – w wielu przypadkach – wsparcia farmakologicznego, które poprawia dostęp do tych strategii. W praktyce oznacza to, że skuteczna praca z impulsywnością u osób z ADHD musi łączyć psychoedukację z realnym wzmacnianiem zdolności regulacyjnych, a nie opierać się wyłącznie na założeniu, że „świadomość wystarczy”. Co więcej, zgodnie z niemieckimi wytycznymi dot. leczenia ADHD, w przypadku dużego nasilenia objawów ADHD leczenie farmakologiczne powinno stanowić pierwszą linię działania, bez której zastosowania poprawa będzie niesamowicie trudna.
Chcę, ale nie umiem! Umiejętności społeczne
Autorzy, za najważniejsze elementy w dobrej komunikacji, wymieniają:
- słuchanie,
- rozumienie,
- reagowanie.
Każdy z nich jest potrzebny, bo sama obecność jednego nie wystarcza. Kolejność też ma znaczenie. Nie ma rozumienia bez słuchania. Nie ma reagowania bez słuchania i rozumienia. Z jednej strony oczywiste, ale zapewne znamy osoby, które zapominają o tych elementach. A może Wam zdarza się nie słuchać? Albo nie rozumieć i kolejno nie odpowiednio zareagować? Popatrz na poniższe przykłady i wyobraź sobie, że jesteś Magdą.
Wersja 1:
Magda: Ostatnio jestem strasznie zmęczona. Mam wrażenie, że wszystko mnie przerasta.
Aga: Zdaje się, że masz dużo na głowie. Co najbardziej Cię teraz obciąża?
Magda: Chyba praca i to, że w domu też ciągle coś jest do ogarnięcia.
Aga: Czyli właściwie nie masz chwili, żeby odpocząć. To musi być wyczerpujące.
Wersja 2:
Magda: Ostatnio jestem strasznie zmęczona. Mam wrażenie, że wszystko mnie przerasta.
Aga: Wszyscy są zmęczeni, taki czas.
Magda: Chodzi mi o to, że już naprawdę ledwo daję radę.
Aga: To wyjedź gdzieś na weekend i przestań tyle myśleć.
Która wersja Cię poirytowała?
Słuchanie umożliwia odbiór treści i emocji rozmówcy, rozumienie pozwala nadać im właściwe znaczenie, a reagowanie stanowi adekwatną odpowiedź, która podtrzymuje dialog i wzmacnia relację interpersonalną.
Wartość omawianych treści znajduje potwierdzenie również w praktyce zawodów pomocowych. Z perspektywy praktyki psychiatrycznej kompetencje komunikacyjne opisane w publikacji należy uznać za szczególnie istotne.
Zeszyt ćwiczeń dla młodzieży
Książka „CBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków” wydana w wydawnictwie medycznym Edra Urban & Partner ma wyraźny walor praktyczny i psychoedukacyjny. Opisane w niej zagadnienia, takie jak znaczenie słuchania, rozumienia i reagowania, są dostosowane do grupy odbiorców, czyli nastolatków. Przykłady przedstawione zostały na czytelnych modelach wraz z dialogami. Jedno z proponowanych ćwiczeń ma na celu stworzenie własnej etykiety komunikacyjnej. Autorzy rozumieją jako „zestaw zasad, których będziesz się trzymać w relacjach z innymi”. Prosto, konkretnie i angażująco.
Czytelnik, obok rozdziału poświęconemu komunikacji, znajdzie fragmenty poświęcone zarządzaniu myślami, impulsami, emocjami i samoregulacji. Dzięki temu nastolatek może zobaczyć, że jakość rozmowy zależy także od tego, co dzieje się wcześniej. Prawdopodobnie zamysłem autorów jest więc nauczanie bardziej refleksyjnego i adekwatnego komunikowania się z innymi – wraz ze spójnym ukazaniem zależności między myślami, emocjami, impulsywnością a komunikacją społeczną.
Porównanie publikacji CBT z podręcznikiem dla nastolatków w nurcie DBT
W 2024 roku w wydawnictwie medycznym Edra Urban & Partner ukazała się pierwsza książka z workbookowej serii „DBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków. Jak zarządzać lękiem i stresem, zrozumieć swoje emocje i nauczyć się skutecznej komunikacji”. Podręcznik DBT w polskim tłumaczeniu powstał pod redakcją A. Englert-Bator, natomiast redaktorką wersji CBT jest K. Grochowskiej-Kramek. Obie publikacje mają podobną formę, ale różny cel. Z mojego punktu widzenia – a używam w pracy terapeutycznej zarówno ćwiczeń z podręcznika CBT, jak i DBT – nie da się jednej z nich zastąpić drugą.
CBT ma więcej treści psychoedukacyjnych – od zrozumienia, jak działają myśli i zachowania, do konkretnych metod zmiany, z uwzględnieniem standardowych trudności młodych ludzi. Książka DBT jest zaś zbudowana wokół czterech obszarów umiejętności:
- odkryj wewnętrzne skupienie,
- trenuj odporność na stres,
- surfuj po morzu emocji,
- opanuj sztukę rozmowy.
DBT skupia się na pracy z silnymi emocjami, kryzysami, przeciążeniem, impulsywnością, trudnością w wytrzymaniu napięcia oraz konfliktami w relacjach, co jest charakterystyczne dla nurtu dialektyczno-behawioralnego. Nie skupia się na zależności między myślami a emocją i zachowaniem, co jest fundamentem struktury CBT.
W uproszczeniu: CBT mocniej idzie w pracę z myślami, przekonaniami, nawykami i celami, DBT mocniej w regulację emocji, stres, akceptację, uważność i relacje.
Terapia CBT a DBT u nastolatków
Jako terapeutka pracująca z młodzieżą w pierwszej kolejności wybrałabym workbook CBT jako narzędzie budujące bazę psychoedukacyjną. W dalszym etapie sięgnęłabym po podręcznik DBT, który koncentruje się silniej na rozwijaniu umiejętności regulacji emocjonalnej. Umiejętności regulacji emocji i uważności są ogromne ważne, choć do tej pory konsekwentnie pomijane. Zauważam jednak, że zachodzą zmiany, z czego bardzo się cieszę.
– Z perspektywy klinicznej warto podkreślić, że choć CBT ma istotną wartość w pracy terapeutycznej, to w okresie dorastania jej skuteczność bywa ograniczona. CBT zakłada dostępność kontroli poznawczej w momentach, w których młody człowiek doświadcza silnej aktywacji emocjonalnej, czyli realnie trudno mu z niej skorzystać. W nastoletniości dysregulacja emocji jest jednym z kluczowych czynników wpływających na zachowanie. Decyzje często zapadają pod wpływem intensywnych stanów afektywnych, a nie refleksyjnego namysłu, co sprawia, że samo zrozumienie schematów myślenia rzadko przekłada się na zmianę działania. W tym kontekście podejście DBT wydaje się lepiej dopasowane do potrzeb nastolatków. DBT koncentruje się na rozwijaniu konkretnych umiejętności: radzenia sobie z emocjami, tolerowania dyskomfortu i powstrzymywania impulsywnych reakcji; praca skupia się bezpośrednio na mechanizmach, które w największym stopniu determinują zachowanie w tym okresie rozwojowym – tłumaczy dr hab. n. med. Jarosław Jóźwiak, psychiatra, specjalista od ADHD, trener DBT.
Workbook „CBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków” nie tylko dla nastolatków
Publikacja jest skierowana jest przede wszystkim do nastolatków, którzy chcą lepiej rozumieć własne myśli, emocje i zachowania. Może być również cennym wsparciem dla rodziców oraz specjalistów towarzyszących młodzieży w procesie rozwoju.
Należy jednak zaznaczyć, że przyjęta konwencja książki nie musi odpowiadać wszystkim odbiorcom. Przypuszczam, że niekoniecznie trafi do starszej młodzieży, szczególnie w okresie buntowniczego nastawienia na wsparcie z zewnątrz. Założenie zdobywania kolejnych ulepszeń, czyli osadzenie czytelnika w fabule gry, może osłabiać motywację do pracy z książką już na etapie pierwszego kontaktu. Z drugiej strony dla innych nastolatków, którym ta forma odpowiada, może być ciekawym i angażującym przedsięwzięciem.
Książka może zyskać szczególną wartość wtedy, gdy staje się narzędziem wspólnej pracy z opiekunem lub terapeutą. Wówczas materiał nie musi być traktowany jako zamknięty i jednolity zestaw ćwiczeń, lecz jako baza, którą można elastycznie dopasowywać do indywidualnego odbiorcy. To właśnie możliwość rezygnacji z mniej trafnych elementów sprawia, że książka ma potencjał, by stać się bardziej angażującym i adekwatnym wsparciem dla konkretnego nastolatka.
Książkę „CBT. Podręcznik umiejętności dla nastolatków” znajdziesz w księgarni wydawnictwa medycznego Edra Urban & Parter → TUTAJ.
