Naukowcy przeprowadzili badanie, aby sprawdzić, co dzieje się w mózgu podczas improwizacji i jakie mechanizmy neuronalne leżą u podstaw kreatywności muzycznej.
Improwizacja jazzowa a kreatywność
Improwizacja jazzowa stanowi wyjątkowy model do badania kreatywności w czasie rzeczywistym. W przeciwieństwie do wielu innych form twórczości, proces ten zachodzi „na żywo”, bez możliwości cofnięcia czy poprawy. Muzyk w ułamku sekundy planuje kolejne dźwięki, wykonuje je i jednocześnie ocenia ich brzmienie, nieustannie balansując między wyuczonymi schematami a wprowadzaniem nowych, nieprzewidywalnych rozwiązań.
Najnowsze badanie wykazuje, że kreatywność w tym ujęciu nie jest chaotycznym działaniem, lecz efektem precyzyjnej i dynamicznej współpracy rozproszonych sieci mózgowych. Struktury odpowiedzialne za kontrolę poznawczą, ruch, słuch i przetwarzanie emocji muszą błyskawicznie przełączać się między trybem analitycznym a swobodą twórczą. Im większa wolność improwizacji, tym wyraźniej ujawnia się ta elastyczność mózgu, pozwalająca łączyć kontrolę z intuicją.
Kreatywność w muzyce a działanie mózgu. Opis badania
W nowym badaniu postanowiono analizować dynamikę działania mózgu, podczas gdy utalentowani muzycy stosowali różne strategie improwizacji jazzowej. W badaniu wzięło udział 16 praworęcznych mężczyzn z co najmniej 5-letnim doświadczeniem w grze jazzowej na fortepianie. Wszyscy mieli prawidłowy słuch i nie chorowali neurologicznie.
Podczas badania uczestnicy przebywali w skanerze fMRI i grali na specjalnej klawiaturze, słuchając podkładu do utworu „Days of Wine and Roses”. Wykonywali cztery zadania: grę melodii z pamięci, grę z nut oraz dwa rodzaje improwizacji. Grali tylko prawą ręką i pojedyncze dźwięki. Podczas badania rejestrowano aktywność mózgu oraz zapis ich gry.
Następnie przeanalizowano zarówno dane muzyczne (np. liczbę nut i przewidywalność melodii), jak i dane z fMRI. Sprawdzano, jak zmienia się łączność między obszarami mózgu w zależności od rodzaju zadania. Dzięki temu porównano procesy związane z odtwarzaniem muzyki i improwizacją.
Jak pracuje mózg podczas improwizacji muzycznej
Okazało się, że podczas improwizacji, zwłaszcza swobodnej, melodie były mniej przewidywalne i bardziej złożone niż podczas gry z pamięci. Pojawiało się więcej dźwięków spoza podstawowej skali oraz więcej nut w krótszym czasie. Sugeruje to większą nowość i kreatywność muzyczną.
Analiza fMRI wykazała pięć powtarzalnych stanów aktywności mózgu. Jeden z nich, związany z układem nagrody, był silniej aktywny podczas gry niż w spoczynku. Inny, obejmujący obszary słuchowe i ruchowe, częściej pojawiał się w czasie improwizacji niż podczas odtwarzania melodii z pamięci. Z kolei podczas najbardziej swobodnej improwizacji zaobserwowano unikalną współpracę sieci trybu domyślnego (DMN) z siecią kontroli wykonawczej (ECN). Sugeruje to, że spontaniczna twórczość nie jest jedynie automatycznym procesem, ale wymaga precyzyjnego połączenia wewnętrznej wyobraźni z aktywnym planowaniem i podejmowaniem decyzji w czasie rzeczywistym.
Kreatywność muzyczna to dynamiczna współpraca wielu sieci mózgowych
Wyniki pokazują, że kreatywność muzyczna nie jest efektem działania pojedynczego „ośrodka twórczości”, lecz dynamicznej współpracy wielu sieci mózgowych. Wraz ze wzrostem swobody improwizacji mózg stopniowo ogranicza kontrolę poznawczą, przechodząc w tryb bardziej spontanicznego i intuicyjnego działania. Najbardziej twórcze momenty wydają się więc pojawiać wtedy, gdy kontrola ustępuje miejsca płynności i automatyzmowi wyuczonych procesów słuchowo-ruchowych.
Pracę opublikowano w czasopiśmie Annals of the New York Academy of Sciences.
